Spacery po Białymstoku

Stoicie na promenadzie, która pamięta zarówno królewski przepych, jak i sowieckie zniszczenia. Spójrzcie na ten neogotycki kościół z czerwonej cegły. Pod koniec XIX wieku mieszkańcy przez 39 lat zabiegali o pozwolenie na nowy budynek, ale carska administracja zezwoliła tylko na niewielką przybudówkę. Białostoczanie uciekli się do podstępu: rozpoczęli budowę, ukrywając prawdziwą skalę prac. Tak, omijając zakaz, powstała ta olbrzymia trójnawowa świątynia – unikalny pomnik oporu wobec rosyjskiej władzy.

Fot. Marek Mróz, CC BY-SA 4.0

W 1897 roku żydowski dentysta Abram Jossem postawił ten dom i wynajmował pokoje lekarzom. Kamienica szybko stała się miejscem spotkań białostockich elit: przychodzono tu i w interesach, i po to, by porozmawiać. W budynku działały zakłady rzemieślnicze i lombard — życie wrzało od rana do nocy. Potem przyszła wojna i cała ulica spłonęła. Ocalał tylko ten dom, jakby ktoś postanowił zostawić ze starego miasta jeden żywy kawałek. Po wojnie robiono tu trumny i drukowano gazetę, a dziś w tych murach działa hotel.

Fot. Historyczka, CC BY-SA 3.0 pl

Poczujcie oddech intrygi: w samym sercu „Wersalu Podlasia” podczas potopu szwedzkiego stacjonowała litewska chorągiew podległa Januszowi Radziwiłłowi. Żołnierze jednak zbuntowali się przeciwko niemu i pod dowództwem pułkownika Korotkiewicza przeszli na stronę królewską, podporządkowując się Pawłowi Sapieże. Ten bunt w murach starego zamku Wiesiołowskich stał się punktem zwrotnym, zanim majątek przeszedł w ręce rodu Branickich, którzy surową cytadelę przekształcili w wystawną późnobarokową rezydencję.

Fot. Sylwpak, CC BY-SA 4.0

Przyjrzyjcie się tym szarym, granitowym płytom. Są przesunięte, niczym tektoniczne warstwy historii. Wyobraźcie sobie sierpień 1944 roku: w Warszawie płonie powstanie, a tu, na skraju Puszczy Białowieskiej, żołnierze trzech okręgów — białostockiego, nowogródzkiego i wileńskiego — realizują akcję „Burza”. Wychodzili z lasów, odbijali miasta, a potem czekało ich nierówne spotkanie z NKWD. Ten pomnik to nie tylko monument, to niemy krzyk o tych, którzy walczyli za ojczyznę, którą później im odebrano, zmieniając granice na zawsze.

Fot. Rakoon, CC0

Przed Wami nie tylko pomnik, ale historia obywatelskiej godności, która ożyła dzięki zwykłym mieszkańcom Białegostoku. To oni w 2021 roku zagłosowali za tym monumentem w ramach Budżetu Obywatelskiego. Konkurs na projekt był poważny: 18 absolwentów uczelni artystycznych walczyło o prawo do ucieleśnienia wizerunku legendarnego działacza. Zwyciężył Jacek Kiciński z Gdańska. Odsłonięcie odbyło się w niezwykle symbolicznym momencie — 12 grudnia 2022 roku, dokładnie 100 lat po urodzinach Bartoszewskiego. Na uroczystość przybyli jego syn, ambasador USA i wnuczka, widząc, jak most zyskał nowe imię.

Fot. Rakoon, CC0

Za tymi ścianami kryje się nie tylko zbiór przedmiotów, ale prawdziwy odlew życia miasta. Wyobraźcie sobie przywileje szlacheckie z czasów Branickich i pierwszą polskojęzyczną gazetę. Poczujcie zapach tytoniu z fabryki Fajwela Jankowskiego i zobaczcie, jak białostoccy mieszczanie gonili za modą. Szczególna cisza panuje wokół mistycznych ksiąg tatarskich — muhirów i chamaiłów, które przez stulecia chroniły mądrość i wiarę na tej ziemi. To miejsce, gdzie historia przemawia przez fotografie Zdzisława Zaremby i błysk starodawnych monet z mennicy w Tykocinie.

Fot. Henryk Borawski, CC BY-SA 3.0

Wyobraźcie sobie rok 1912: społeczność protestancka wznosi tę świątynię Jana Chrzciciela według projektu Johannesa Wende z Łodzi. Jednak dramat wojny zmienia wszystko. W sierpniu 1944 roku budynek zostaje przekazany katolikom. Już 31 października rozbrzmiewa tu pierwsza msza za dusze Polaków pomordowanych przez Niemców i pochowanych w Grabówce. Świątynia rodzi się na nowo pod wezwaniem św. Wojciecha, przyjmując cudzy ból i stając się miejscem pamięci i modlitwy za ofiary.

Fot. Mariag36, CC BY-SA 3.0 pl

Stoicie na promenadzie, która pamięta zarówno królewski przepych, jak i sowieckie zniszczenia. Spójrzcie na ten neogotycki kościół z czerwonej cegły. Pod koniec XIX wieku mieszkańcy przez 39 lat zabiegali o pozwolenie na nowy budynek, ale carska administracja zezwoliła tylko na niewielką przybudówkę. Białostoczanie uciekli się do podstępu: rozpoczęli budowę, ukrywając prawdziwą skalę prac. Tak, omijając zakaz, powstała ta olbrzymia trójnawowa świątynia – unikalny pomnik oporu wobec rosyjskiej władzy.

Fot. Marek Mróz, CC BY-SA 4.0

Spójrzcie: przed wami nie jeden, a dwa połączone kościoły. Stary, zbudowany na początku XVII wieku, pamięta swojego fundatora Piotra Wiesiołowskiego, marszałka Wielkiego Księstwa Litewskiego. Prawdziwego blasku nadał mu jednak Jan Klemens Branicki, którego serce do dziś spoczywa tutaj w rzymskim marmurowym nagrobku. To właśnie w tych murach po raz pierwszy zabrzmiały słynne 'Pieśni nabożne' Franciszka Karpińskiego. Wyobraźcie sobie, jak 'Kiedy ranne wstają zorze' niosło się pod starożytnymi sklepieniami, zanim trafiło do druku.

Fot. AirMonsterrr, CC BY-SA 4.0

Spójrzcie na ten dom i wyobraźcie go sobie zupełnie innym. Hetman Jan Klemens Branicki zaplanował go jako szlachecki arsenał, gdzie miała lśnić broń. Los zrządził inaczej: po śmierci magnata składowano tu sprzęt przeciwpożarowy. Później dom wypełniały zupełnie niewojskowe zapachy: najpierw działała tu kuchnia Stowarzyszenia Trzeźwości, a w 1941 roku niemieccy okupanci przerobili go na kawiarnię 'Deutsches Hauskaffe'. Od arsenału do kawiarni — historia tych ścian to czysty dramat zmiennych ludzkich losów.

Fot. Sunridin, CC BY 3.0

Ta piękna barokowa kamienica powstała w 1753 roku. Pierwszymi jej mieszkańcami była rodzina Korbutów, pracująca na dworze potężnych Branickich. Życie zawsze tu tętniło: w XIX wieku nowy właściciel Izaak Zabłudowski urządził w jej murach warsztaty rzemieślnicze, a później handlowano tu artykułami piśmienniczymi. W czasach II Rzeczypospolitej miejsce to stało się przytulną kawiarnią, gdzie mieszczanie spotykali się na filiżance aromatycznego napoju. Po wojennych zniszczeniach budynek odbudowano i ponownie otworzył swoje drzwi jako restauracja.

Fot. Danuta Ruminowicz, CC BY-SA 3.0 pl

Przed wami nie tylko odlew z brązu — to wizerunek ciekawskiego nastolatka z Białegostoku, który nie zna jeszcze swojego przeznaczenia. To właśnie tutaj, na ulicach, gdzie mieszały się języki, poczuł ból niezrozumienia. Patrząc na tę rzeźbę, wyobraźcie sobie młodzieńca obserwującego kłótnie sąsiadów w różnych językach i powoli snującego ideę jednego, wspólnego dla wszystkich. To ciche przyrzeczenie przyszłego twórcy esperanta wobec rodzinnego miasta.

Fot. Chojus321, CC BY-SA 4.0

Wyobraźcie sobie: połowa XVIII wieku, miasto należy do magnata Jana Klemensa Branickiego. Zamawia piękny budynek z wieżą, ale nie dla władzy — dla handlu. W środku tętni targ, kramy pełne towarów, obok miejska waga waży zakupy. A na wieży strażacy wypatrują dymu nad dachami. Podczas II wojny światowej wieżę rozebrano i dopiero po dziesięciu latach miasto przywróciło jej pion. Dziś jest tu cicho: archeologia i polskie malarstwo zamiast targowego gwaru.

Fot. Fczarnowski, CC BY-SA 3.0

Wyobraźcie sobie Białystok w połowie XIX wieku: na jednym podwórku rozbrzmiewają jidysz, polski, rosyjski i niemiecki. To właśnie tutaj, przy ulicy Zielonej, urodził się Ludwik Zamenhof. Od dziecka widząc, jak bariera językowa sieje niezgodę, postanowił stworzyć wspólny język. Po latach pracy, w 1887 roku, dzięki finansowej pomocy ojca swojej przyszłej żony, wydał pierwszy podręcznik esperanto pod pseudonimem Doktoro Esperanto, czyli „Doktor Mający Nadzieję”. Tak zaczęła się historia języka, który miał zjednoczyć świat.

Fot. Jacques Lahitte, CC BY 3.0

Jeszcze przed wojną, w 1937 roku, nauczycielka Helena Pacewicz i Piotr Sawicki założyli w Białymstoku amatorski teatrzyk kukiełkowy. Nikt wtedy nie myślał, że z tej pasji wyrośnie po latach profesjonalna scena o wdzięcznej nazwie „Świerszcz”. To Sawicki został jej pierwszym kierownikiem, gdy teatr oficjalnie narodził się w 1953 roku. A w 1972 odważono się tu na rewolucję – otwarto pierwszą w kraju Scenę dla Dorosłych, udowadniając, że lalki potrafią mówić o sprawach najgłębszych i najpoważniejszych bez pomocy dziecięcych bajek.

Fot. Henryk Borawski, CC BY-SA 3.0

Wyobraźcie sobie: orkiestra istnieje od 1954 roku, ale przez dekady tuła się po cudzych scenach — teatrze, pałacyku — bo nie ma własnego domu. Muzycy grali tam, gdzie pozwolono, aż po dwudziestu latach otrzymali status filharmonii i małą salę przy Podleśnej. Jednak marzenie o prawdziwym pałacu sztuk nie umarło. Pomysł stworzenia tu europejskiego centrum muzyki skrystalizował się dopiero w 2004 roku, dając początek wielkiej przeprowadzce, która zmieniła kulturalny krajobraz miasta.

Fot. Rakoon, CC0

Ten mural to nie tylko portret twórcy esperanto. To historia opowiedziana piętrami. Na pierwszym piętrze z okna spoglądają jego przyjaciele esperantyści Jakub Szapiro i Abraham Zbar. Ich wizerunki malarz Andrzej Muszyński wiernie przeniósł ze starej archiwalnej fotografii. Na drugim – na namalowanym balkonie stoi sam Ludwik Zamenhof. A na trzecim, na takim samym balkonie, stoją już współcześni białostoczanie z kolorowymi balonikami – symbolem porozumienia między narodami. Pierwszy na świecie esperancki mural odsłonięto w 2008 roku z udziałem kierownictwa Światowego Związku Esperantystów.

Fot. Radioclare, CC BY-SA 4.0

Wyobraźcie sobie Białystok w połowie XIX wieku: na jednym podwórku rozbrzmiewają jidysz, polski, rosyjski i niemiecki. To właśnie tutaj, przy ulicy Zielonej, urodził się Ludwik Zamenhof. Od dziecka widząc, jak bariera językowa sieje niezgodę, postanowił stworzyć wspólny język. Po latach pracy, w 1887 roku, dzięki finansowej pomocy ojca swojej przyszłej żony, wydał pierwszy podręcznik esperanto pod pseudonimem Doktoro Esperanto, czyli „Doktor Mający Nadzieję”. Tak zaczęła się historia języka, który miał zjednoczyć świat.

Fot. Jacques Lahitte, CC BY 3.0

Przed wami nie tylko odlew z brązu — to wizerunek ciekawskiego nastolatka z Białegostoku, który nie zna jeszcze swojego przeznaczenia. To właśnie tutaj, na ulicach, gdzie mieszały się języki, poczuł ból niezrozumienia. Patrząc na tę rzeźbę, wyobraźcie sobie młodzieńca obserwującego kłótnie sąsiadów w różnych językach i powoli snującego ideę jednego, wspólnego dla wszystkich. To ciche przyrzeczenie przyszłego twórcy esperanta wobec rodzinnego miasta.

Fot. Chojus321, CC BY-SA 4.0

Spójrzcie, jaki przystojniak siedzi przy ścieżce. To nie tylko dekoracyjna rzeźba, ale niemal wierna replika przedwojennego psa, stworzonego w 1936 roku przez artystów Piotra Sawickiego i Józefa Sławickiego. Oryginał stał przy ogrodzeniu pałacu Branickich i tajemniczo zaginął w 1944 roku. Istnieje legenda, że jego imię pochodzi od nazwiska carskiego pułkownika Mikołaja Kawelina, którego rzeźba rzekomo przypominała. To tak poruszyło rosyjskich aktywistów, że domagali się zmiany nazwy pomnika, by nie obrażał dumy narodowej. Białostoczanie jednak kochają swojego Kawelina właśnie takim, jakim jest.

Fot. Grzegorz Dąbrowski, CC BY 4.0

Ta rzeźba powstała przed wojną, w 1938 roku, w Toruniu, na zlecenie ówczesnego wojewody białostockiego. Zanim jednak trafiła do parku Planty, czekała na swój czas do 1945 roku. Jej autorem jest Stanisław Horno-Popławski, mistrz, który pozostawił w Białymstoku jedyne niesakralne dzieło. Trzy kobiety klęczą nad wodą, pochłonięte odwieczną pracą. Ich spokój jest zwodniczy: w 2000 roku jednej z nich ułamano głowę, a w 2003 jakąś figurę przepołowiono. Jednak za każdym razem kamienne praczki cierpliwie odnawiano, przywracając im twarze i godność.

Fot. Ejkum, Public domain

Wyobraźcie sobie rok 1912: społeczność protestancka wznosi tę świątynię Jana Chrzciciela według projektu Johannesa Wende z Łodzi. Jednak dramat wojny zmienia wszystko. W sierpniu 1944 roku budynek zostaje przekazany katolikom. Już 31 października rozbrzmiewa tu pierwsza msza za dusze Polaków pomordowanych przez Niemców i pochowanych w Grabówce. Świątynia rodzi się na nowo pod wezwaniem św. Wojciecha, przyjmując cudzy ból i stając się miejscem pamięci i modlitwy za ofiary.

Fot. Mariag36, CC BY-SA 3.0 pl