Miasto, które pamięta
-
Pomnik Hrabiego Aleksandra Fredry
Ten brązowy hrabia przeżył trzy miasta i światową wojnę, zanim zajął miejsce na rynku.
Wyobraźcie sobie Lwów, 1897 rok. Wystawna uroczystość, marszałkowie, arcybiskupi, tłumy gapiów — odsłaniają pomnik mistrza komedii Aleksandra Fredry na placu Akademickim. Autorem był Leonard Marconi. Po II wojnie światowej Lwów znalazł się w granicach ZSRR. W 1945 roku w Kijowie podpisano protokół: strona radziecka zgodziła się wydać Polsce narodowe pomniki z miasta, zatrzymując jedynie Mickiewicza, którego „kocha naród ukraiński”. Brązowy Fredro trafił do warszawskiego Wilanowa, a w 1956 roku przewieziono go do Wrocławia — do licznych lwowskich repatriantów, którzy znali go od dziecka.
Szalony faktZgodnie z umową z 1945 roku, rząd radziecki pozostawił sobie pomnik Mickiewicza, ponieważ „cieszy się popularnością i miłością wśród narodu ukraińskiego”, a Fredrę zwrócono.
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0
1 min pieszo · 50 m
Stary Ratusz
To tutaj rada przejęła od dziedzicznego wójta nie tylko władzę, ale i jego sąd.
W 1326 roku rada miejska wykupiła od potomków dziedzicznego wójta trzy czwarte jego praw, a trzy lata później resztę. Był to przełom: rada zyskała pełnię władzy sądowniczej. Natychmiast, w latach 1328–1333, obok starego budynku wzniesiono nowe pretorium — z celami więziennymi w podziemiach, służącymi jako areszt śledczy. Odtąd kompleks dwóch budynków zyskał rangę ratusza, a dawny sąd wójtowski przestał istnieć. Władza ostatecznie przeniosła się tutaj, na brukowany plac z pręgierzem.
Szalony faktW podziemiach pretorium znajdowały się cele więzienne, służące jako areszt śledczy już w XIV wieku.
Fot. User:Kolossos, CC BY-SA 3.0
2 min pieszo · 180 m
Kamienica Pod Złotym Półksiężycem
Jej portal wędrował z budynku do budynku, by przetrwać do naszych czasów.
Zatrzymajmy się przed tą kamienicą, której losy to iście detektywistyczna historia z detalami architektonicznymi. Wyobraźcie sobie początek XVIII wieku: jej właściciel, pan von Blanckenhagen, zamawia wystawny barokowy portal. Zdobł go manierytyczny fryz z liśćmi akantu i uskrzydlonymi postaciami kobiet, a w centrum — plakietka z wymownym napisem „Bei dem goldenen Monden” (Pod złotym księżycem). Jednak po 1870 roku portal zdjęto i... przeniesiono na tylną elewację! Po całkowitym zniszczeniu w 1945 roku, kamienicę odbudowano na podstawie rysunków archiwalnych, a główne wejście ozdobiono portalem z innej, nieistniejącej kamienicy numer 13.
Szalony faktPowojenna rekonstrukcja przywróciła budynkowi wygląd dokładnie z 1870 roku, zatarty przez późniejsze przebudowy.
Fot. Piklus, CC BY-SA 3.0 pl
1 min pieszo · 20 m
Kamienica Pod Złotą Kotwicą
To tutaj handlowali bracia, którzy zbudowali jeden z najsłynniejszych domów towarowych w mieście.
To najstarsza kamienica po północnej stronie Rynku, jej mury sięgają XIII wieku. Proszę sobie wyobrazić: najpierw był tu skromny, dwuizbowy dom z przedprożem. Stulecia zmieniały jej oblicze – od gotyckich sklepień gwiaździstych do manierystycznych szczytów, które zawdzięcza patrycjuszowskiemu rodowi Uthmannów. Na początku XX wieku tymczasowo mieścił się tu sklep braci Baraschów, gdy ci wznosili swój okazały dom handlowy „Feniks”. Po wojnie kamienicę rozebrano i odbudowano, przywracając jej renesansowy urok.
Szalony faktWe wnętrzu kamienicy do dziś zachowała się renesansowa kolumna z pierwszej połowy XVI wieku – milczący świadek wszystkich jej przebudów.
Fot. Piklus, CC BY-SA 3.0 pl
1 min pieszo · 50 m
Kamienica Pod Złotym Pokojem
Płynęło tu wino, a pod ziemią ukryty jest plan średniowiecznego domu.
Wyobraźcie sobie, pod koniec XV wieku kamienica należała do karczmarza Andreasa Böhme. Z kolei na początku XX wieku szumiała tu winiarnia Paula Wuitka – idealne miejsce, by się ogrzać po spacerze po Rynku. Ale prawdziwy skarb kryje się na dole: w piwnicach zachowały się ślady pierwszego murowanego domu. Wyobraźcie sobie ogromną sień szerszą niż połowa budynku, wąskie przejście na podwórze i kantor handlowy obok. To niewidzialny portal do późnego średniowiecza, ukryty pod stopami współczesnych przechodniów.
Szalony faktW latach 30. XX wieku funkcjonowała tu restauracja 'Stahlhelmheims', nazwana na cześć paramilitarnego związku byłych frontowców, co nadawało miejscu nie winny, a surowy, wojskowy charakter.
Fot. Piklus, CC BY-SA 3.0 pl
1 min pieszo · 20 m
Kamienica Pod Złotą Palmą
Zabrzmiał tu jeden z pierwszych telefonów w mieście — numer 960.
Zatrzymajcie się na chwilę przed tą fasadą. Wyobraźcie sobie koniec XIX wieku: to właśnie tutaj, w księgarni pana Leopolda Priebatscha, rozległ się jeden z pierwszych telefonów we Wrocławiu. Numer był prosty i łatwy do zapamiętania — 960. Ta księgarnia nie była zwykłym sklepem, lecz prawdziwym ogniskiem kultury, którego duszą była rodzina Priebatschów. Ich historia zakończyła się tu dramatycznie: w 1933 roku, ratując się przed prześladowaniami, właściciel Hans Priebatsch wyjechał z rodziną do Jerozolimy. Jednak jeszcze przez dziesięć lat po ich wyjeździe na budynku świecił stary, dziedziczny szyld z postacią czytającą książkę.
Szalony faktPo ucieczce żydowskiej rodziny Priebatschów przed nazistami w 1933 roku, szyld ich księgarni z figurą czytacza, wykuty przez mistrza Jaroslava Vonka, przetrwał na fasadzie aż do 1943 roku.
Fot. Wiśnia, CC BY 3.0
Pozostałe przystanki (12)
2 min pieszo · 160 m
Pomnik ku czci Zwierząt Rzeźnych
Spiżowe świnie i gęsi spoglądają na ciebie z bruku, przypominając o cenie sytego obiadu.
Zatrzymajmy się na chwilę przy ulicy Stare Jatki. Już od 1242 roku ten kwartał należał do rzeźników. Panował tu nieustanny stukot noży i zapach świeżej krwi. Dziś o tej krwawej przeszłości przypomina ciche, spiżowe stado. W 1997 roku artyści postanowili oddać hołd niemym ofiarom. Jako pierwsze na bruku stanęły koza, świnia z prosięciem i gęś z jajkiem. To nie tylko rzeźby, ale próba uświadomienia związku między życiem a śmiercią, między zwierzęciem a kawałkiem mięsa na talerzu.
Szalony faktNapis na tabliczce u stóp zwierząt głosi: „Ku czci Zwierząt Rzeźnych / Konsumenci”, czyniąc samych mieszkańców częścią tego pomnika.
Fot. fot. Slawek Ilski, CC BY 3.0
1 min pieszo · 100 m
Bazylika św. Elżbiety (Fara)
Usłyszcie, jak wiatr historii huczy wokół wieży, która była niegdyś jedną z najwyższych na świecie, a dziś pamięta i modlitwy, i grę w kości.
Wyobraźcie sobie: rok 1525. O losie tej majestatycznej świątyni, serca wrocławskiego patrycjatu, decyduje nie modlitwa, a gra w kości. Podskarbi królewski Heinrich von Rybisch rzuca kości przeciwko mistrzowi krzyżowców — i wygrywa kościół dla luteran. Kilka lat później straszliwy wicher strąca drewniany hełm wieży. Katolicy uznali to za karę boską, luteranie za cud: spadające belki przygniotły tylko kota. Podnieście oczy — ten właśnie renesansowy hełm stoi do dziś, niemy świadek tamtych wydarzeń.
Szalony faktPodczas burzy w 1529 roku drewniany hełm wieży runął na cmentarz, ale jedyną ofiarą był kot, co pozwoliło luteranom ogłosić to znakiem boskiej opieki.
Fot. katie_pl, CC BY-SA 3.0 pl
4 min pieszo · 270 m
Dom Oppenheimów
Tutaj rodzina bankierów zamieniła swój dom w serce żydowskiego życia, by potem zniknąć.
Wyobraźcie sobie: jest rok 1810, bankier Heymann Oppenheim kupuje ten budynek. Przez prawie sto lat jego rodzina tu mieszka i pracuje, by w 1888 roku przekazać dom gminie żydowskiej. Od tej pory kamienica staje się centrum dobroczynności i kultury: zakładają tu fundację dla ubogich, a nad wejściem wisi marmurowa tablica. To był nie tylko budynek, ale żywy organizm, pełen troski o społeczność, dopóki historia nie przerwała tego gwałtownie w 1941 roku.
Szalony faktPodczas gdy sąsiednie domy ulegały zniszczeniu, ta kamienica cudem ocalała podczas bombardowań oblężenia Wrocławia w 1945 roku.
Fot. Piklus, CC BY-SA 3.0 pl
2 min pieszo · 120 m
Kamienica pod chłopcem ze snopem
Stał tu dom, gdzie handlarza żelazem zastąpił bank dzierżący kotwicę i młot.
Wyobraźcie sobie, w samym sercu Rynku, gdzie dziś słychać echo historii, w 1903 roku zburzono starą kamienicę z barokowymi malwami na sklepieniach. Na jej miejscu wyrósł okazały bank Perlsa. Jego piaskowcowa fasada, ozdobiona figurkami chłopców, stała się symbolem bogactwa. Jeden trzymał kotwicę, drugi młot, uosabiając dwie dziedziny handlu, które bank obsługiwał: rzemiosło i żeglugę. To nie był zwykły dom, lecz manifest finansowej potęgi wpleciony w architekturę.
Szalony faktReprezentacyjny balkon na pierwszym piętrze flankowały figurki chłopców trzymających młot i kotwicę — symbole rzemiosła i żeglugi, którymi parał się bank.
Fot. Sławomir Milejski, CC BY-SA 3.0 pl
1 min pieszo · 80 m
Stara Giełda
W jej herbie celowo brakuje symboli miejskich — kupcy nie lubili podatków.
Stoicie teraz przed budynkiem, który pamięta zarówno wystawne bale, jak i handlowy gwar. W tym miejscu stał niegdyś renesansowy pałac Adama Rehdigera, gdzie później gildia kupiecka urządziła pijalnię piwa i wina. Wyobraźcie sobie: pierwsze piętro, szum rozmów, brzęk kufli i omawianie interesów. Z tamtego pałacu nie zostało nic, ale to kupiecki duch położył fundamenty pod nową budowlę. W 1822 roku zburzono go, by wznieść tę neorenesansową świątynię handlu, przypominającą włoskie pałace.
Szalony faktPodczas przebudowy na początku XX wieku całkowicie zmieniono układ schodów, by dostosować dawny pałac do gwarnych zgromadzeń publicznych.
Fot. Aw58, CC BY-SA 3.0
2 min pieszo · 150 m
Pałac Wallenberg-Pachalych
Gościli tu niemieccy cesarze, a konie mieszkały wprost w budynku mieszkalnym.
Wyobraź sobie koniec XVIII wieku: zamożny bankier Gideon von Pachaly wznosi rezydencję nad Czarną Oławą według projektu architekta Carla Gottharda Langhansa. Parter zajmowało przedsiębiorstwo bankowe, a pierwsze piętro – luksusowe apartamenty. Tutaj, w jedynym zachowanym w mieście salonie na planie elipsy z jońskimi kolumnami, można podziwiać stare sztukaterie. Co ciekawe, w 1890 roku dobudowano południowe skrzydło z niewielką stajnią na parterze. To jedyny zachowany we Wrocławiu przykład pomieszczenia dla koni ulokowanego wprost w miejskim budynku mieszkalnym.
Szalony faktTo jedyny zachowany we Wrocławiu budynek mieszkalny z własną stajnią dla koni na parterze, stworzoną w 1890 roku.
Fot. Sławomir Milejski, CC BY-SA 3.0 pl
2 min pieszo · 110 m
Kościół Opatrzności Bożej
Kościół, który wysadzono w powietrze, zanim zdążył otworzyć swoje drzwi.
Wyobraź sobie: zamożni kupcy kalwińscy zbierają pieniądze na własną świątynię, budynek jest prawie gotowy — i nagle w czerwcu 1749 roku wybucha pobliska baszta prochowa. Z kościoła zostają ruiny. Ale tym ludziom nie brakuje uporu: znów składają się i w ciągu roku odbudowują świątynię. Poświęcono ją 27 października 1750 roku. Skromne wnętrze bez ozdób to nie bieda, lecz zasada: teologia kalwińska odrzucała dekoracje. Kościół stanął przy zamku nieprzypadkowo — sami Hohenzollernowie byli kalwinami i świątynia musiała być blisko ich władzy.
Szalony faktPierwszy pastor powołany tu w 1742 roku był duchownym Braci Czeskich z Lasocic.
Fot. Kościół_Dworski_Wrocław_(01).jpg: Piklus derivative work: Hic…, CC BY-SA 3.0 pl
2 min pieszo · 180 m
Pomnik Bohaterów Getta Warszawskiego
Ten kamień pamięta nie tylko powstanie, ale i uroczysty capstrzyk z bronią, jakim Wrocław uczcił jego rocznicę.
Wyobraźcie sobie wieczór 19 kwietnia 1963 roku. Centrum Wrocławia cichnie, lecz ciszę przerywa rytmiczny krok kompanii honorowej Ludowego Wojska Polskiego. Capstrzyk przechodzi z Rynku na ówczesny środek placu Bohaterów Getta. Tak, z wojskowymi honorami, w dwudziestą rocznicę wybuchu powstania, odsłaniano ten pomnik. Inicjatywa wyszła nie od urzędników, a od wrocławskich działaczy Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów, którzy pragnęli zostawić w mieście świadectwo odwagi unicestwionego świata.
Szalony faktInskrypcja na poziomej tablicy jest dwujęzyczna — po polsku i w jidysz — i zawiera słowa 'za naszą i waszą wolność', historycznie łączące żydowski i polski ruch oporu.
Fot. Bonio, CC BY-SA 3.0
3 min pieszo · 230 m
Mała Synagoga we Wrocławiu
Ta mała sala modlitewna skrywa sufit, którego zupełnie nie spodziewałbyś się w powojennym budynku.
Przedwojenne losy tej synagogi są nieznane. Oficjalnie przyjęło się, że powstała w 1945 roku, ale spójrzcie w górę. Ten wyjątkowo bogato zdobiony, secesyjny sufit wyróżnia się na tle całego kompleksu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej. Najprawdopodobniej bożnica istniała tu na długo przed wojną, lecz pamięć o jej wcześniejszym życiu przepadła w zawierusze dziejów. Po 1968 roku, gdy życie żydowskie w Polsce niemal zamarło, była jedyną czynną synagogą w mieście, choć nabożeństwa odbywały się w niej jedynie sporadycznie.
Szalony faktPo masowej emigracji polskich Żydów w 1968 roku ta niewielka sala była jedyną czynną synagogą w całym Wrocławiu.
Fot. Julo, Public domain
1 min pieszo · 80 m
Kościół św. Antoniego z Padwy
Tutejsze modlitewne sklepienia pewnego razu obsypały głowy wiernych kamiennym deszczem.
Wyobraź sobie letni dzień 1749 roku. Franciszkanie reformaci właśnie zakończyli swoje obowiązki, gdy potężna eksplozja w pobliskiej baszcie prochowej wstrząsnęła miastem. Fala uderzeniowa była tak silna, że dach i mury klasztoru złożyły się niczym domek z kart. Kamienne sklepienia kościoła, wzniesionego według projektu Włocha, runęły na głowy tych, którzy byli w środku. Ocalał tylko jeden ołtarz. Odbudowa świątyni była możliwa dzięki pomocy całego świata – od władz pruskich po wiernych z Czech i Polski – przywracając życie zranionym murom.
Szalony faktFigura świętego Antoniego nad portalem dała nazwę całej ulicy w 1718 roku, którą wcześniej ponuro zwano 'Psią'.
Fot. Wikimedia Commons, Public domain
2 min pieszo · 150 m
Synagoga pod Białym Bocianem
Tutaj królewski nakaz rozbił się o upór wiernych, a nazwę świątyni nadała gospoda.
Wyobraźcie sobie rok 1820: król Prus żąda budowy dużej synagogi w miejsce małych domów modlitwy. Jednak wrocławska gmina żydowska odmawia — nie ma pieniędzy ani jedności. Aby zebrać fundusze, uciekli się do podstępu: rozpoczęli sprzedaż na raty przyszłych miejsc w świątyni, która jeszcze nie istniała. To zadziałało. Nawiasem mówiąc, zbudowano ją na miejscu gospody 'Pod Białym Bocianem', od której synagoga wzięła swoją niezwykłą nazwę.
Szalony faktSynagoga powstała na miejscu dawnej gospody 'Pod Białym Bocianem', skąd wzięła się jej nazwa.
Fot. Isabelles Knowledge, CC BY-SA 4.0
3 min pieszo · 180 m
Pomnik Ignacego Jana Paderewskiego
Zamiast postumentu przezroczystość: brązowy maestro zdaje się unosić w powietrzu.
Ten pomnik to nie tylko hołd, ale muzyczny duch przeszłości. Brązowy Paderewski spogląda na Narodowe Forum Muzyki, ale jego wzrok kieruje się także w stronę niewidocznej sali koncertowej, gdzie niegdyś dotykał klawiszy podczas pobytu we Wrocławiu. Polityk i wirtuoz, który fortepianem rozbudzał serca, teraz wita gości miasta naprzeciw współczesnej świątyni sztuki. Uhonorowano go tu na stulecie niepodległości, przywracając postać mistrza żywemu rytmowi miasta.
Szalony faktPaderewski był nie tylko premierem, ale i światową gwiazdą rocka swoich czasów: jego koncerty wywoływały taką histerię, że kobiety mdlały.
Fot. Fnordson, CC BY-SA 4.0
