Spacery po Gdańsku

Wyobraź sobie skrzyżowanie szlaków handlowych w 1185 roku: kupcy z całego świata zatrzymują się przy małym romańskim kościele. To początek historii, która potrwa przez wieki. W 1227 roku książę Świętopełk przekazuje świątynię dominikanom i wkrótce wrze tu życie intelektualne. To w tych murach w 1587 roku wręczono królowi Zygmuntowi III Wazie akt elekcji na tron. Później, w 1945 roku, przybyli tu ze Lwowa wypędzeni przez Sowietów mnisi, przywożąc cudowny obraz Matki Bożej Zwycięskiej, który znajduje się tu do dziś.

Fot. Krzysztof Rakowski, CC BY-SA 3.0

Wyobraź sobie XV wiek. Ta baszta, jedna z najstarszych w Gdańsku, była częścią potężnych murów obronnych okalających Główne Miasto. Jej los okazał się jednak dramatyczny: w 1945 roku, w wirze działań wojennych, baszta została niemal całkowicie zniszczona. Przez długie dekady leżała w gruzach, aż w 1997 roku odrodziła się w zupełnie nieoczekiwanej roli — swoje podwoje otworzyło tu muzeum, gdzie zamiast rycerskich zbroi głównymi eksponatami stały się puchary, rowery i piłki nożne.

Fot. Artur Andrzej, CC0

Ten brązowy król na wspiętym rumaku, spoglądający teraz na zachód z Targu Drzewnego, pamięta zupełnie inne krajobrazy. Stworzono go dla Lwowa, by strzegł miasta zwrócony twarzą na południowy wschód, skąd zawsze nadciągało niebezpieczeństwo. W 1944 roku nowe władze chciały przerobić monarchę na Bohdana Chmielnickiego, ale pomnik cudem przekazano Polsce. Tułał się po wilanowskim parku, podczas gdy Kraków i Wrocław toczyły o niego spór, aż w końcu znalazł swój nowy dom właśnie tu, w Gdańsku.

Fot. Nemo, CC BY-SA 3.0

17 grudnia 1981 roku, zaledwie cztery dni po wprowadzeniu stanu wojennego, Antoni Browarczyk wracał z pracy. Na ulicach Gdańska panowało napięcie, ale nikt nie spodziewał się, że zwykła droga do domu okaże się tą ostatnią. To tutaj, na Targu Rakowym, padł strzał, który trafił go w głowę. Stał się pierwszą śmiertelną ofiarą nowego porządku w całej Polsce. Ten pomnik to nie tylko kamienna postać, ale milczące przypomnienie o losie przekreślonym w jednej chwili.

Fot. Fallaner, CC BY-SA 4.0

Zatrzymajcie się przed tym portalem. Wyobraźcie sobie początek XVII wieku: nieznany architekt, być może sam Abraham van den Block, tworzy arcydzieło niderlandzkiego renesansu. Jednak najciekawsza historia zaczęła się później, w 1686 roku. Cystersi z Pelplina bardzo pragnęli mieć własny zajazd w Gdańsku, lecz prawo zakazywało zakonnikom posiadania domów w mieście. Uciekli się więc do fortelu: dogadali się z wojewodą pomorskim Władysławem Stanisławem Łosiem, który formalnie kupił kamienicę na siebie, ale w rzeczywistości trzymał ją dla mnichów. W ten sposób dom stał się tajną rezydencją zakonną na prawie półtora wieku, aż do kasaty opactwa.

Fot. Pumeks, Public domain

Za tymi murami modlono się, gdy wokół szalała Reformacja. Niegdyś stało tu leprozorium, później klasztor Karmelitów — „Białych Mnichów”, wypędzonych z Młodego Miasta. Marzyli o ogromnej, trójnawowej świątyni, lecz funduszy starczyło tylko na prezbiterium i jedną nawę. W marcu 1945 roku schroniło się tutaj ponad stu cywilów. Żołnierze Armii Czerwonej, nie szanując prawa azylu, wtoczyli beczki z płynem zapalającym i podpalili. Ludzie spłonęli wraz z dachami, sklepieniami i niemal całym wyposażeniem wnętrza.

Fot. Starscream, CC BY-SA 3.0

Wyobraźcie sobie średniowieczny Gdańsk: przytułek dla ubogich i chorych. To właśnie do niego pod koniec XIV wieku dobudowano kaplicę ku czci św. Elżbiety. Później, w 1417 roku, na jej miejscu wyrósł pełnoprawny gotycki kościół, który widzimy dziś. Jego losy gwałtownie odmieniła Reformacja: od 1557 roku stał się on na długo domem gdańskich kalwinistów, aż w XIX wieku władze miasta sprzedały go wojsku, zamieniając w kościół garnizonowy.

Fot. Artur Andrzej, Public domain

Wyobraźcie sobie rozbrzmiewający echem peron w 1939 roku. Cztery transporty między majem a sierpniem wywiozły 130 żydowskich dzieci z Wolnego Miasta Gdańska do Londynu. Ich rodzice, nie mogąc już opuścić zdominowanego przez antysemityzm miasta, patrzyli za odjeżdżającymi, wiedząc, że być może widzą swoje dzieci po raz ostatni. Twórca pomnika, Frank Meisler, sam był dziesięcioletnim chłopcem w jednym z tych transportów. Ocalał, a jego rodzice wkrótce zginęli z rąk hitlerowców. Jego rzeźba to nie tylko brąz — to jego własny dziecięcy ból i nadzieja, zaklęte na zawsze.

Fot. LukaszKatlewa, CC BY-SA 3.0

Ten kościół zaczynał nie jako świątynia, ale jako przytułek dla odrzuconych – najpierw dla trędowatych, potem dla starych i samotnych. Pierwsza wzmianka o kaplicy obsługującej szpital pochodzi z 1385 roku. Wyobraźcie sobie średniowieczne miasto, gdzie za tymi murami znajdowali ostatnie schronienie ci, których się bano i stroniono. Skromna gotycka kaplica rozrastała się, przetrwała wojnę i oblężenia. Mocno uszkodzona w 1577 roku, świątynia została odbudowana, uzyskując obecną formę. Co ciekawe, od 1592 roku na długo stała się luterańskim kościołem parafialnym, co całkowicie odmieniło jej losy i architekturę.

Fot. Artur Andrzej, CC0

Przed wami nie tylko brązowa postać — to Świętopełk II, zwany Wielkim. Wyobraźcie sobie XIII wiek: władał tu, na Pomorzu Wschodnim, i to on nadał Gdańskowi prawa miejskie. W jego dłoni spoczywa właśnie ten akt, symbol niezależności. Książę zaciekle walczył przeciw potężnemu Zakonowi Krzyżackiemu, zachowując samodzielność tych ziem. Jego postać w pelerynie, z mieczem i tarczą, zdaje się mówić: to miasto zrodziło się wolnym.

Fot. Starscream, CC BY-SA 3.0

Wyobraź sobie XV wiek. Ta baszta, jedna z najstarszych w Gdańsku, była częścią potężnych murów obronnych okalających Główne Miasto. Jej los okazał się jednak dramatyczny: w 1945 roku, w wirze działań wojennych, baszta została niemal całkowicie zniszczona. Przez długie dekady leżała w gruzach, aż w 1997 roku odrodziła się w zupełnie nieoczekiwanej roli — swoje podwoje otworzyło tu muzeum, gdzie zamiast rycerskich zbroi głównymi eksponatami stały się puchary, rowery i piłki nożne.

Fot. Artur Andrzej, CC0

Wyobraź sobie rok 1298: we wnętrzu młodego jeszcze kościoła sądy sprawuje Władysław Łokietek. To najstarszy kościół parafialny na Starym Mieście, ufundowany przez książąt Pomorza Gdańskiego. Przez blisko 400 lat należał do protestantów. Wieża przetrwała uderzenie pioruna w 1905 roku i straszliwy pożar w 1945, gdy runęły dachy i ołtarz główny. Ale najbardziej dramatyczny obraz to maj 2006 roku: ogień znów ogarnia dach, a strażacy podają sobie w łańcuchu zabytkowe obrazy i ikony, ratując je przed wodą i płomieniami.

Fot. Brosen, CC BY 2.5

Wyobraźcie sobie miejsce, gdzie czas nie tylko płynie, ale żyje. Wchodzimy do wieży kościoła św. Katarzyny, którą ojcowie karmelici użyczyli na tę unikalną kolekcję. Muzeum powstało w 1996 roku dzięki niezwykłemu porozumieniu między władzami miasta, dyrekcją muzeum a zakonnikami. Zwożono tu mechanizmy z całej Polski – te, które przetrwały wojny i pożary, ale straciły swoje wieże. Tutaj dało im się drugi dom. Jednak to miejsce nie tylko chroni przeszłość; to właśnie tu konstruuje się przyszłość, tworząc najdokładniejsze zegary na planecie.

Fot. Barbara Maliszewska, CC BY-SA 3.0 pl

Za tymi murami modlono się, gdy wokół szalała Reformacja. Niegdyś stało tu leprozorium, później klasztor Karmelitów — „Białych Mnichów”, wypędzonych z Młodego Miasta. Marzyli o ogromnej, trójnawowej świątyni, lecz funduszy starczyło tylko na prezbiterium i jedną nawę. W marcu 1945 roku schroniło się tutaj ponad stu cywilów. Żołnierze Armii Czerwonej, nie szanując prawa azylu, wtoczyli beczki z płynem zapalającym i podpalili. Ludzie spłonęli wraz z dachami, sklepieniami i niemal całym wyposażeniem wnętrza.

Fot. Starscream, CC BY-SA 3.0

Zatrzymajcie się przed tym portalem. Wyobraźcie sobie początek XVII wieku: nieznany architekt, być może sam Abraham van den Block, tworzy arcydzieło niderlandzkiego renesansu. Jednak najciekawsza historia zaczęła się później, w 1686 roku. Cystersi z Pelplina bardzo pragnęli mieć własny zajazd w Gdańsku, lecz prawo zakazywało zakonnikom posiadania domów w mieście. Uciekli się więc do fortelu: dogadali się z wojewodą pomorskim Władysławem Stanisławem Łosiem, który formalnie kupił kamienicę na siebie, ale w rzeczywistości trzymał ją dla mnichów. W ten sposób dom stał się tajną rezydencją zakonną na prawie półtora wieku, aż do kasaty opactwa.

Fot. Pumeks, Public domain

Ten brązowy król na wspiętym rumaku, spoglądający teraz na zachód z Targu Drzewnego, pamięta zupełnie inne krajobrazy. Stworzono go dla Lwowa, by strzegł miasta zwrócony twarzą na południowy wschód, skąd zawsze nadciągało niebezpieczeństwo. W 1944 roku nowe władze chciały przerobić monarchę na Bohdana Chmielnickiego, ale pomnik cudem przekazano Polsce. Tułał się po wilanowskim parku, podczas gdy Kraków i Wrocław toczyły o niego spór, aż w końcu znalazł swój nowy dom właśnie tu, w Gdańsku.

Fot. Nemo, CC BY-SA 3.0

Ta ośmioboczna piękność z czerwonej cegły pojawiła się tu w drugiej połowie XIV wieku, by chronić średniowieczne mury Gdańska. Wyobraźcie sobie: jej nazwa prawdopodobnie pochodzi od słomianej strzechy, którą pierwotnie był pokryty dach. Później wymieniono ją na trwalszą dachówkę. Najbardziej zaskakujące jest jednak wnętrze: w niewielkiej wieży mieścił się potężny magazyn prochu. Zbudowana jako reduta do długiej obrony, z czasem zamieniła się w olbrzymią beczkę prochu — iście słomiany zapał!

Fot. Andrzej Otrębski, CC BY-SA 3.0

Wyobraź sobie rok 1298: we wnętrzu młodego jeszcze kościoła sądy sprawuje Władysław Łokietek. To najstarszy kościół parafialny na Starym Mieście, ufundowany przez książąt Pomorza Gdańskiego. Przez blisko 400 lat należał do protestantów. Wieża przetrwała uderzenie pioruna w 1905 roku i straszliwy pożar w 1945, gdy runęły dachy i ołtarz główny. Ale najbardziej dramatyczny obraz to maj 2006 roku: ogień znów ogarnia dach, a strażacy podają sobie w łańcuchu zabytkowe obrazy i ikony, ratując je przed wodą i płomieniami.

Fot. Brosen, CC BY 2.5

Wyobraź sobie XV wiek. Ta baszta, jedna z najstarszych w Gdańsku, była częścią potężnych murów obronnych okalających Główne Miasto. Jej los okazał się jednak dramatyczny: w 1945 roku, w wirze działań wojennych, baszta została niemal całkowicie zniszczona. Przez długie dekady leżała w gruzach, aż w 1997 roku odrodziła się w zupełnie nieoczekiwanej roli — swoje podwoje otworzyło tu muzeum, gdzie zamiast rycerskich zbroi głównymi eksponatami stały się puchary, rowery i piłki nożne.

Fot. Artur Andrzej, CC0

Przed wami nie tylko brązowa postać — to Świętopełk II, zwany Wielkim. Wyobraźcie sobie XIII wiek: władał tu, na Pomorzu Wschodnim, i to on nadał Gdańskowi prawa miejskie. W jego dłoni spoczywa właśnie ten akt, symbol niezależności. Książę zaciekle walczył przeciw potężnemu Zakonowi Krzyżackiemu, zachowując samodzielność tych ziem. Jego postać w pelerynie, z mieczem i tarczą, zdaje się mówić: to miasto zrodziło się wolnym.

Fot. Starscream, CC BY-SA 3.0

W połowie XIV wieku stała tu tylko mała kaplica, o którą spierało się dwóch proboszczów. Spór rozstrzygnął sam komtur gdański i wkrótce zaczęła tu rosnąć potężna trójnawowa bazylika. W 1453 roku zakon krzyżacki własnym dekretem wstrzymał budowę wieży — obawiano się, że zbyt wysokie budynki w pobliżu zamku staną się zagrożeniem w razie buntu miasta. Jednak już podczas wojny trzynastoletniej, gdy Gdańsk wrócił do Polski, budowę kontynuowano. Ironią losu jest, że właśnie w ten sposób świątynia zyskała swój ostateczny gotycki kształt, który widzimy dziś.

Fot. Julian Nyča, CC BY-SA 3.0

Wyobraźcie sobie schyłek XIV wieku: tutaj, tuż przy wodzie, wyrosła niewielka brama strażnicza z ostrołukowym przejazdem. Rycerze dawno odeszli, a w XVI wieku straciła wojowniczego ducha, zamieniając się w gwarny dom z warsztatami. Wyobraźcie sobie stukot rzemiosł zamiast szczęku mieczy. Później brama przywdziała klasycystyczny mundur z frontonem. Podczas II wojny światowej spłonęła doszczętnie, ocalał jedynie starożytny ceglany przelot. Został on pieczołowicie wpleciony we współczesną odbudowę, przywracając miejscu pamięć o średniowiecznym początku.

Fot. Gorwiu, CC BY-SA 3.0

Wybudowane na początku XVI wieku dwie potężne wieże obronne zyskały przydomek 'Stągwie Mleczne' z powodu swojego charakterystycznego kształtu. Wyobraźcie sobie rytm życia na Wyspie Spichrzów: przez tę bramę ciągnęły niegdyś kupieckie wozy. Jednak najbardziej dramatyczny moment nadszedł w 1813 roku, kiedy podczas oblężenia Gdańska część bramy uległa zniszczeniu. Odbudowana, ucierpiała ponownie w 1945 roku — wówczas płomienie strawiły wszystkie wnętrza i zawaliły dachy. Od 1972 roku zadomowili się tu artyści, tchnąc w stare mury nowe, twórcze życie.

Fot. Rafał Konkolewski, Public domain

Wyobraźcie sobie schyłek XIV wieku: za murami miasta, pośród bagien, powstaje szpital dla tych, których wszyscy się bali – zakaźnie chorych. Przy nim stoi maleńka kaplica. To stąd, z miejsca smutku i nadziei, wyrósł kościół św. Barbary. Przez stulecia przetrwał trzy pożary, przejście z katolicyzmu na luteranizm, magazyny napoleońskie i całkowite zniszczenie w 1945 roku. Podczas odbudowy celowo usunięto jedną nawę, by podkreślić gotycki trzon. To opowieść o tym, jak miejsce współczucia stało się symbolem niesamowitej żywotności.

Fot. Sławomir Milejski, CC BY-SA 3.0 pl