Spacery po Poznaniu

W dwudziestoleciu międzywojennym ta narożna kamienica nie tylko stała — ona żyła. Codziennie przychodziło tu około dwustu dzieci do szkoły, wieczorami w sali zebrań dyskutowano o dobroczynności, a w bibliotece przewracano kartki książek. Towarzystwo Chewra Kadisza opiekowało się biednymi i chorymi: pokrywało koszty leczenia, wspierało rodziny, organizowało pogrzeby. W 1939 roku władze niemieckie zabrały wszystko — i budynek zamilkł. Po wojnie wspólnota się nie odrodziła, a pomieszczenia zamieniono na magazyny archiwalne. Dopiero po dekadach wróciła tu modlitwa.

Fot. Mains, CC BY-SA 3.0 pl

To jedyna zachowana wolno stojąca synagoga w Poznaniu, ale jej los jest dramatyczny. W 1941 roku hitlerowcy przebudowali świątynię na krytą pływalnię dla żołnierzy Wehrmachtu. Podczas przebudowy bezlitośnie zniszczono bogate wnętrze w stylu neoromańsko-mauretańskim, rozebrano kopuły i zniekształcono bryłę. Wyobraź sobie: tam, gdzie stała aron ha-kodesz, pływacy wpadali do wody. Budynek pamięta jednak zupełnie inne czasy, gdy 5 września 1907 roku rabin Wolf Feilchenfeld otworzył jego drzwi i po raz pierwszy zabrzmiała tu modlitwa Szema Jisrael.

Fot. User:Roweromaniak, CC BY-SA 2.5

Stoimy przed kościołem o bardzo burzliwych losach. W XIV wieku osiadły tu dominikanki, zwane od swej patronki „katarzynkami”. Mury pamiętają straszliwy pożar w 1536 roku, szwedzki potop i żołnierzy Napoleona, którzy urządzili tu stajnię. Lecz najbardziej przejmująca historia wiąże się z salezjanami. W latach 30. XX wieku tętniło tu życiem oratorium dla chłopców. Pięciu z nich – całkiem młodzi Edward, Franciszek, Jarogniew, Czesław i Edward – podczas wojny zaangażowało się w konspirację, zostali zdradzeni i zginęli z rąk Gestapo. Dziś są błogosławionymi męczennikami, których heroizm zrodził się w tych murach.

Fot. Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Przyjrzyjcie się temu młodzieńcowi z piórem. To Klemens Janicki — jeden z największych polskich poetów łacińskich XVI wieku, syn chłopa, któremu los odmierzył zaledwie 27 lat. Studiował w Padwie, przyjaźnił się z wybitnymi humanistami, otrzymał wieniec laurowy od papieża, a zmarł w nędzy na puchlinę wodną. Jego wiersze porównywano do antycznych, ale później niemal o nim zapomniano. Ten pomnik stanął tu dopiero w 2015 roku — jako spóźniony hołd nie tylko dla niego, ale i dla wszystkich poetów, których imiona zatarły się w pamięci miast.

Fot. MOs810, CC BY-SA 4.0

W tym cichym skwerku spotykamy spojrzenie człowieka, którego nazywano „jednym z najbardziej rozpoznawalnych głosów w Polsce”. Roman Wilhelmi, poznaniak z urodzenia, był nie tylko aktorem — był mistrzem transformacji. Od gangstera Nikosia po ekscentrycznego Edzia z „Czarnookich”. Jego popiersie z brązu nie stoi tu przypadkiem: twarz aktora zwrócona jest wprost na scenę, gdzie niegdyś grał swoje ostatnie role. To nie tylko pomnik, to nieme zaproszenie na spektakl, który trwa w pamięci miasta.

Fot. Zuth, CC BY-SA 3.0

Wyobraź sobie tłum w 1646 roku: franciszkanie, niechętnie widziani przez bernardynów, stawiają pierwszy drewniany kościółek. Ten płonie dziesięć lat później. Ale bracia nie ustępują. Wypraszają posiadłości, zmieniają parcele i wreszcie w 1674 roku podpisują umowę z murarzem Janem Końskim. Budowa ciągnie się ponad 50 lat i oto w 1728 roku powstaje ta okazała bazylika. Później pruskie władze zamienią świątynię w magazyn wojskowy, a w 1945 roku podczas walk zawali się sklepienie nawy głównej, niszcząc część wyposażenia. Kościół odbudowano jako pierwszy w Poznaniu, przywracając mu duszę.

Fot. Diego Delso, CC BY-SA 4.0

Spójrzcie, jak ułan zamachnął się szablą na bestię. To nie tylko walka — to symbol zmagań z bolszewickim najazdem 1920 roku. Odsłonięty w 1927 roku pomnik od razu stał się sercem miasta. Pierwotnie miał stanąć przy koszarach na obrzeżach, lecz sami poznaniacy nalegali na to zaszczytne miejsce tuż przy centrum. W uroczystym odsłonięciu brał udział przyszły bohater, generał Władysław Anders. Niemcy zniszczyli monument w 1939 roku, ale pamięć okazała się trwalsza od metalu.

Fot. Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Wyobraźcie sobie scenę: rok 1493, w murach tego zamku wielki mistrz zakonu krzyżackiego Hans von Tieffen składa hołd lenny królowi Janowi Olbrachtowi. Mocny gest podkreślający status tej rezydencji. A wszystko zaczęło się jeszcze w XIII wieku od ambicji Przemysła II, który marząc o zjednoczeniu ziem polskich, rozpoczął tu budowę swojej królewskiej siedziby. Los okazał się jednak bezlitosny: król został zamordowany rok po koronacji, a zamek pozostał niedokończony. Przez wieki przechodził liczne przebudowy, pożary i wojny, by ostatecznie legnąć w gruzach w 1945 roku.

Fot. Diego Delso, CC BY-SA 4.0

Stoimy przed pomnikiem, gdzie doktor Karol Marcinkowski w długim płaszczu i z laską w dłoni zdaje się być wyjęty z kart historii. Ten brązowy jegomość to ucieleśnienie pracy organicznej, idei, która dźwigała Polaków w czasach, gdy broń była bezsilna. Odsłonięto go tu stosunkowo niedawno, bo w 2005 roku, ale duch jego dzieła żyje w murach sąsiednich uniwersytetów. To nie tylko działacz, ale lekarz i społecznik, który wierzył, że siła narodu leży w edukacji i ekonomii.

Fot. Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

To miejsce pamięta ból pokoleń. Pod pruskim zaborem męczono tu polskich patriotów. W międzywojennej Polsce za kraty trafiali komuniści. Prawdziwy horror zaczął się jednak pod okupacją niemiecką: w latach 1940–1944 zabito tu około 1600 Polaków. Po wojnie więzienie na Młyńskiej izolowało bojowników antykomunistycznych. Ich duch nie został złamany — podczas Powstania Poznańskiego w 1956 roku tłum szturmem uwolnił tu więźniów politycznych. Sam pomnik miał formę surowej, metalowej steli z portretami i pęknięciami, niczym poraniona ziemia. W 2011 roku został bezlitośnie zburzony, by zrobić miejsce pod biurowiec.

Ściśnięta w niszy muru przy ul. Młyńs kiej, ta grupa rzeźbiarska przedstawia dwóch chłopców w częściowym umundurowaniu. Jeden trzyma karabin, obaj mają hełmy i biało-czerwone opaski. Oni nie bawią się w wojnę — to symbol realnego udziału młodzieży w Powstaniu Poznańs kim 1956 roku. Najbardziej rozpoznawalną postacią z tego grona jest zamordowany Romek Strzałkowski. Rzeźba, nawiązująca do warszawskiego Pomnika Małego Powstańca, pierwotnie znajdowała się przy bramie Aresztu Śledczego — jednego z miejsc szturmu podczas tych krwawych wydarzeń.

Fot. MOs810, CC BY-SA 4.0

Ściśnięta w niszy muru przy ul. Młyńs kiej, ta grupa rzeźbiarska przedstawia dwóch chłopców w częściowym umundurowaniu. Jeden trzyma karabin, obaj mają hełmy i biało-czerwone opaski. Oni nie bawią się w wojnę — to symbol realnego udziału młodzieży w Powstaniu Poznańs kim 1956 roku. Najbardziej rozpoznawalną postacią z tego grona jest zamordowany Romek Strzałkowski. Rzeźba, nawiązująca do warszawskiego Pomnika Małego Powstańca, pierwotnie znajdowała się przy bramie Aresztu Śledczego — jednego z miejsc szturmu podczas tych krwawych wydarzeń.

Fot. MOs810, CC BY-SA 4.0

Ta ekspresyjna, futurystycznie krocząca figura to dzieło czeskiego prowokatora Davida Černego. Ale dlaczego Golem stoi właśnie tutaj? Bo legendarny praski rabin Jehuda Löw ben Becalel, któremu przypisuje się stworzenie glinianego olbrzyma, urodził się i przez wiele lat był naczelnym rabinem właśnie w Poznaniu. Tutejsza dzielnica żydowska była wówczas znaczącym ośrodkiem mistyki, gdzie Becalel mógł czerpać tajemną wiedzę. Tak więc korzenie słynnej legendy być może sięgają stąd, a Černý jedynie przywrócił Golema do jego prawdziwej ojczyzny.

Fot. MOs810, CC BY-SA 4.0

Przyjrzyjcie się temu młodzieńcowi z piórem. To Klemens Janicki — jeden z największych polskich poetów łacińskich XVI wieku, syn chłopa, któremu los odmierzył zaledwie 27 lat. Studiował w Padwie, przyjaźnił się z wybitnymi humanistami, otrzymał wieniec laurowy od papieża, a zmarł w nędzy na puchlinę wodną. Jego wiersze porównywano do antycznych, ale później niemal o nim zapomniano. Ten pomnik stanął tu dopiero w 2015 roku — jako spóźniony hołd nie tylko dla niego, ale i dla wszystkich poetów, których imiona zatarły się w pamięci miast.

Fot. MOs810, CC BY-SA 4.0

Wyobraźcie sobie miejsce, które od razu po otwarciu w marcu 1979 roku rzuciło wyzwanie teatralnej rutynie. Nazwano je „Scena na Piętrze”, bo dosłownie znajduje się na piętrze. Pewnego razu, w listopadzie 1983 roku, wydarzyło się coś, co zelektryzowało widzów: swoją pierwszą teatralną premierę przedstawił reżyser filmowy Filip Bajon. Wystawił skandalizujący dramat „Z życia glist” i był to odważny eksperyment, który na długo zapadł w pamięć Poznania. Nigdy nie było tu stałego zespołu, ale to właśnie tutaj powracał słynny Roman Wilhelmi, by zagrać swoją ostatnią przed śmiercią rolę.

Stoimy przed kościołem o bardzo burzliwych losach. W XIV wieku osiadły tu dominikanki, zwane od swej patronki „katarzynkami”. Mury pamiętają straszliwy pożar w 1536 roku, szwedzki potop i żołnierzy Napoleona, którzy urządzili tu stajnię. Lecz najbardziej przejmująca historia wiąże się z salezjanami. W latach 30. XX wieku tętniło tu życiem oratorium dla chłopców. Pięciu z nich – całkiem młodzi Edward, Franciszek, Jarogniew, Czesław i Edward – podczas wojny zaangażowało się w konspirację, zostali zdradzeni i zginęli z rąk Gestapo. Dziś są błogosławionymi męczennikami, których heroizm zrodził się w tych murach.

Fot. Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Wyobraź sobie rok 1244. Książę Przemysł I przenosi dominikanów z przedmieścia na lewy brzeg, by zbudowali tu swoją świątynię. Wznieśli wczesnogotyckie sanktuarium, którego mury przetrwały w niemal niezmienionym kształcie do dziś. Los jednak nie oszczędzał kościoła: w 1698 roku niszczycielska powódź zawaliła sklepienia, a wiek później wielki pożar strawił dach prezbiterium. Odbudowywali go znani architekci, kryjąc pod tynkiem prawdziwy skarb – starożytny gotycki portal, odkryty dopiero w 1922 roku.

Fot. Radomil talk, CC BY-SA 3.0

Wyobraź sobie: stoimy na skraju starej dzielnicy portowej, gdzie unosił się zapach skór i mokrego drewna. Ten niewielki dworek to prawdziwy kameleon. Wzniesiony jako podmiejska siedziba zamożnego mieszczanina w epoce późnego baroku, skrywa swój szlachecki charakter za skromną fasadą. Główny sekret tkwi w konstrukcji: powyżej ceglanych piwnic i fundamentów, ściany są drewniane, otynkowane. To rzadki przykład architektury szkieletowej w miejskiej zabudowie, który zdradza jego pierwotny, niemal wiejski charakter, stojący w kontraście do otaczających go ceglanych fabryk.

Fot. Four.mg, CC BY-SA 4.0

Przed budynkiem elektrociepłowni spoczywa potężny głaz narzutowy. W 1979 roku oddano tu hołd poznańskim energetykom, którzy zginęli w zawierusze II wojny światowej. Dwie dekady później, u progu nowego tysiąclecia, dodano drugą tablicę. Zwraca się ona do świętego Maksymiliana Kolbego, którego cicha twarz na tle drutów kolczastych przypomina o sile ducha pośród obozowego koszmaru. Ten kamień stał się miejscem, gdzie zawodowy obowiązek splata się z wieczną pamięcią.

Fot. MOs810, CC BY-SA 4.0

Zajrzyjcie na dziedzińce i do pasaży Starego Browaru. Tutaj handel ustępuje miejsca sztuce. To nie jest zwykły budynek, ale żywy organizm, w którym nieustannie pulsuje twórcza myśl. Specjalna kolekcja rzeźb i instalacji rozrzucona jest po całej przestrzeni kompleksu, zamieniając zwykły spacer w detektywistyczne śledztwo. Osobny, bardziej intymny wszechświat dzieł ukryty jest w hotelu Blow Up Hall 50 50, który stanowi integralną część tego artystycznego konglomeratu, zapraszając gości do odnalezienia granicy między rzeczywistością a grą wyobraźni.

W 1998 roku redakcja lokalnej gazety postanowiła sprawdzić, kogo poznaniacy chcą widzieć na piedestale. W plebiscycie, pośród prawdziwych postaci historycznych, zwyciężyła postać fikcyjna – Stary Marych, typowy poznański handlarz posługujący się gwarą. Jego głos rozbrzmiewał w radiu, a twarz aktora Mariana Pogasza stała się twarzą pomnika. Rzeźbę odsłonięto 21 marca 2001 roku – w dniu urodzin popularyzatora gwary, pierwszy dzeń wiosny i otwarcie sezonu rowerowego. Tak literacki bohater na zawsze zamarł na ulicy Półwiejskiej.

Fot. Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Na ukrytym dziedzińcu szkoły baletowej mieszka brązowa Tancerka. Rzeźbiarka Małgorzata Kopczyńska przedstawiła nagą, dojrzewającą dziewczynę zastygłą w klasycznej figurze baletowej. To więcej niż taniec — to ulotny moment przejścia od niewinności do przeczuwanej kobiecości. Pierwotnie na wystawach dziełu towarzyszyło lustro, w którym postać mogła się przeglądać. Tutaj, na szkolnym podwórku, lustra już nie ma: jego funkcję przejęło otoczenie — żywe uczennice, które codziennie spieszą obok na lekcje, stając się jej odbiciem i kontynuacją.

Widzisz te dwa rogate, zastygłe w bojowej postawie? To nie tylko rzeźba, ale ziemskie odbicie głównej poznańskiej legendy. Według podania, pewien zegarmistrz, ratując prestiż miasta, stworzył mechanizm z dwoma trykającymi się koziołkami na wieży ratuszowej. Ten pomnik pozwala dotknąć symbolu, dosłownie siodłając miejską legendę. Każde dziecko i turysta stara się potrzeć ich brązowe rożki na szczęście, bo to te same słynne koziołki, które zeszły z nieba prosto na plac.

Fot. Radomil talk, CC BY-SA 3.0

Zyga to postać całkowicie fikcyjna, wymyślona przez Roberta Sobocińskiego. W poznańskiej gwarze imię to oznacza Zygmunta. W 2003 roku akcja 'Ocalmy latarnie', zorganizowana przez Gazetę Wyborczą i Wielkopolską Spółkę Gazownictwa, miała na celu zachowanie autentycznych gazowych latarni w mieście. Efektem tej inicjatywy było odsłonięcie na Grobli wzruszającej rzeźby z brązu: latarnik stał się symbolem troski mieszkańców o zanikające piękno dawnego Poznania.

Fot. Radomil, CC BY-SA 3.0